Među oskrnavljenim svetinjama u Prizrenu: Zbog živopisa je crkva uvrštena u svetsku kulturnu baštinu pod zaštitom UNESKO. Uspon grada počinje u doba Vizantije, a pun procvat doživljava u vreme Nemanjića
Prsten visokih grebena Prokletija, Šare i Kopaonika, koji okružuje kotline Kosova i Metohije, prosecaju klisure kojima su uz reke tekli i najvažniji drumovi u antičko i srednjovekovno doba. Kraj njih su nicali gradovi kakav je bio Prizren, trgovački i zanatski centar pred ždrelom kanjona hučne reke Bistrice.
Uspon grada počinje u doba Vizantije, a pun procvat doživljava u nemanjićkoj Srbiji. Postaje metropola u kojoj se prepliću putevi iz Skadra, Soluna, Skoplja, Novog Brda a zatim granaju u mrežu drumova ka Sofiji, Carigradu, Dubrovniku, Ugarskoj.
Tada su u Prizrenu svoje četvrti izgradili trgovci iz Dubrovnika i Kotora, a u bogatom gradu, gde su “rupnici” Sasi doneli dragocenosti iz rudokopa, posla je imalo i za umetnike i zanatlije iz Soluna i italijanskih gradova. Mediteranci su doneli arhitekturu i urbanizam i u Prizrenu ostavili traga do današnjih dana. U gradskoj tvrđavi su se nalazile rezidencijalne prostorije, u koje su povremeno svraćali Nemanjići, što im je dalo zvanje prestonog grada.
Nad Prizrenom je zvonilo 20 crkava, među kojima je najveća i najlepša posvećenju Uspenju Bogorodice, na brežuljku Ljeviši iznad Bistrice. Moćni kralj Milutin, najveći balkanski vladar svoga doba, doveo je najbolje arhitekte i slikare iz Soluna, koji su staroj bazilici, episkopskom sedištu dali raskošan izgled, do danas očuvan, makar spolja. Nažalost, u modernom Prizrenu se ne može sagledati. Davno je prošlo vreme kada je ova katedralna crkva okružena prostranom portom dominirala nad gradom. O njenoj lepoti svedoči i to što je očarala čak i Osmanlije, kad su u 15. veku uspeli da osvoje Prizren. Jedan učeni musliman je na fresci u priprati urezao stih velikog persijskog pesnika Hafiza: “Zenica oka moga tebi je gnezdo”, zadivljen lepotom trobrodne bazilike, koja je pod kraljem Milutinom pretvorena u katedralnu crkvu sa pet kupola. Tada je dozidana i priprata sa spratom za hor i nad njom visoki zvonik. Solunski slikari stvorili su živopis koji je prevazilazio stroge crkvene dogme, čudo toga doba. Lepota Bogorodice Ljeviške opstala je do druge velike seobe Srba 1737. godine, kada Turci u Prizren naseljavaju Albance i crkvu pretvaraju u džamiju. Živopis je tada teško oštećen udarcima čekića kako bi bolje prionuo malter koji je skrivao svetinju sve do 20. veka. Prostor oko crkve se zagušuje orijentalnim čatrljama, naguranim jedne na druge, a tu lošu tradiciju je nastavila moderna albanska arhitektura.
Bogorodica Ljeviška danas se nalazi na minijaturnom raskršću prljavih istočnjačkih sokaka, a na zaključanom ulazu još stoji bodljikava žica koju je ostavio KFOR. Do nje se iz centra grada dolazi uskim prolazom, kraj neugledne opštinske zgrade, a zatim uličicom u kojoj vam preti opasnost od bahatih vozača čak i ako niste Srbin.
Osim što je asfaltiran, sa čatrljama koje imaju zidove od blokova umesto od blata, ovaj sokak se nije mnogo promenio od vremena oslobođenja 1912. godine, kada Bogorodica Ljeviška ponovo postaje crkva. Tek nakon Drugog svetskog rata počelo je skidanje naslaga turskog maltera i posle dva veka na svetlo dana je ponovo izašao živopis, koji je i nakon razaranja sačuvao fascinantnu lepotu. Zbog toga je Bogorodica Ljeviška uvrštena u svetsku kulturnu baštinu pod zaštitom UNESKO. Ipak, ta zaštita nije funkcionisala 17. marta 2004, kad su savremeni albanski varvari palili i uništavali bisere srpske kulturne baštine: Bogorodicu Ljevišku, Saborni hram svetog Đorđa i Manastir svetih arhangela u klisuri Bistrice.
Tragovi divljaštva se i danas vide i samo su nastavak vekovnog skrnavljenja nemanjićkih zadužbina. Najteže je u tim uništavanjima stradao Manastir Svetih Arhangela, zadužbina cara Dušana. Od njega su ostali samo temeljni zidovi, a kao da i njihovo postojanje izaziva zebnju kod neprijatelja Srbije i hrišćanstva. Nedavno su albanske vlasti iz Prištine zabranile čak i rekonstrukciju kapelice Svetog Nikole, u okviru manastirskog kompleksa, gde bi mogla da se obavljaju bogosluženja.
Manastir Sveti Arhageli je udaljen nekoliko kilometara od Prizrena, put vodi kroz klisuru, uzvodno uz tok Bistrice. Do ruševina sprske svetinje, pod ostacima zidina tvrđave Višegrad, stiže se preko mostića s metalnom kapijom, na kojoj još stoji bodljikava žica. To je “zaostavština” turskog kontigenta KFOR koji je, ironično, bio određen da čuva ono što je ostalo od Dušanove zadužbine – ogromne kamene temelje zidova carske crkve.
– Letopisi i rodoslovi iz prve polovine 15. veka carevu zadužbinu nazivaju Velikom crkvom. U karlovačkom i zagrebačkom rodoslovu očuvana je zabeleška jednog očevica koji se toliko oduševio njome da je naziva preslavnom i drži da joj “nema ničega ravnog pod suncem” – zapisao je dr Radoslav Grujić, koji je 1927. pronašao i otkopao ostatke manastira Svetih arhanđela.
Veliki istraživač je otkrio zašto je Dušan, pre nego što je postao car, odabrao uski prostor između reke i litice klisure da tu podigne zadužbinu. Na tom mestu se nalazila stara crkvica Svetih arhangela, u koju su ga u maju 1343. godine njegovi gardisti doneli na samrti. Posle nekoliko dana, Dušan je čudesno ozdravio.
– Dušan je kao kralj, posle jedne veoma teške bolesti, došao da odredi mesto na kome će podići zadužbinu sa grobnicom – otkrio je dr Grujić. – Izabrao je staru, čudotvornu crkvicu Svetih arhanđela u klisuri Bistrice pod kastelom Višegradom. Stara crkva u mističnoj klisuri kod Prizrena, mogla je biti jedna od najstarijih i najpoštovanijih crkava u toj oblasti
Dušan je tu podigao novi, velelepni hram “vojvodama nebeskih sila” i “čudotvorcima”. U hrisovulji-darovnici on zahvaljuje arhanđelu Mihailu, koji je “silom moći svoje crkvu učinio izvorom lekarstva” i arhanđelu Gavrilu “vesniku radosti”. Carska zadužbina zadržala je prvobitan izgled tek nešto više od veka, od 1352. do 1455. godine. Turska stihija je u junu 1455. prvo srušila odbranu Novog Brda, evropske rudarske-metalurške metropole, a za njom je pao i Prizren, s kastelom Višegradom koji je štitio Svete arhanđele.
Manastir sa svojim donjim i gornjim gradom, razoren je i opljačkan tako da je potpuno opusteo – opisuje Grujić – Bio je na glavnom putu kojim je turska vojska od Novog Brda, Kačanika i Sredske prolazila za Prizren i dalje za Metohiju i Bihor. Turci su opljačkali i odneli ne samo dragocenosti koje su našli u crkvi i manstiru, već su razbili i grob cara Dušana, opljačkali ga i rasuli mu kosti. Razlupan je i raskidan mozaik-patos u crkvi, da bi pod njim tražili skrivnicu sa carskim blagom. Legende o sakrivenom blagu su gonile mnoge da vekovima otkopavaju i prekopavaju pojedina mesta, zapisao je dr Grujić.
Međutim, nisu samo tragači za blagom prekopavali temelje manastira. Srbi su tražili Dušanove kosti.
– Narod, a naročito potomci stare vlastele, u doba teških nevolja posle pada pod tursku vlast, otimali su se o kosti velikog cara kao o amajlije, jer su im njegovi uspesi u perspektivi iz 15. i 16. veka izgledali nenadmašivi, pa su moštima njegovim pripisivali magičku moć – zaključuje Grujić.
Grujić je, iskopavajući manastir, pronašao delove skeleta cara Duašana i preneo ih u Beograd, gde su i danas u crkvi svetog Marka. Od građevina Svetih arhanđela nije ostalo gotovo ništa posle drugog razaranja Turaka u 16. veku, koje je naredio poturčeni Sinan-paša, isti onaj koji je spalio mošti Svetog Save.
– Sinan je porušio sve crkvene zidove koji su bili obloženi uglačanim mramornim pločama i zajedno sa ostalim podesnim materijalom preneo u Prizren, pa od toga sagradio svoju impozantnu džamiju – zapisao je dr Grujić.
U SFR Jugoslaviji, Sinan pašina džamija načinjena sklapanjem delova manastira Svetih arhanđela, proglašena je spomenikom kulture i zaštićena, dok su ostaci srpske svetinje ostali zapušteni i zaboravljeni. Tek devedestih godina obnovljen je jedan konak za monahe, ali su ga 2004. spalili kosovski Albanci.
DUŠANOVE MOŠTI
Mermernu grobnicu cara Dušana, dr Radoslav Grujić pronašao je 1927. godine u jugozapadnom delu crkve manastira Svetih arhangela. Na dnu se nalazila druga mermerna ploča.
– Pod pločom je pažljivo pribrana hrpa kostiju, naročito pršljenova od kičme i rebara, potpuno belih, kao da su na suncu sušeni. To su nesumnjivo ostaci tela velikoga cara Dušana, koje je posle razorenja i pljačkanja manastira i careve grobnice, neka pobožna ruka sakupila i sklonila pod ploču u grobnicu. Sve drugo je raznela na razne strane sujeverica i pobožnost – zapisuje Grujić.
SRPSKA RENESANSA
Freske Bogorodice ljeviške istoričari umetnosti nazivaju vizantijskom renesansom, jer su uz poznate likove svetitelja predstavljeni i klasični antički filozofi. Po prvi put su oslikane i žene-svetiteljke, među kojima se lepotom ističe Sveta Varvara. Mašta umetnika došla je do izražaja u fantastičnim prizorima Strašnog suda i znakovima zodijaka. Na zidu spram oltara vernike iz hrama ispraća monumentalna kompozicija likova Nemanjića, grupisana oko Nemanje – Svetog Simeona, utemeljivača svetorodne loze i moćne države.
