Kuda vodi najveće evropsko naoružavanje od završetka Drugog svjetskog rata

Evropa ponovo uči jezik oružja. Poslije decenija u kojima je veliki rat na njenom tlu izgledao kao prošlost, države danas ulažu stotine milijardi evra u armije, fabrike oružja i nove sisteme odbrane.

Kontinent koji je nakon hladnog rata smanjivao vojne kapacitete sada ulazi u najveću i najskuplju vojnu transformaciju od završetka Drugog svjetskog rata. Ono što je decenijama predstavljalo jednu od ključnih strateških konstanti, relativni mir zasnovan na dijalogu velikih sila i uvjerenju da je veliki rat na evropskom tlu gotovo nezamisliv, danas je ozbiljno dovedeno u pitanje.

ISTOČNO KRILO

Do 2030. godine, koja se sve češće navodi kao ključna strateška tačka, neće biti presudno samo koliko neka država ima tenkova, aviona ili raketa, već koliko dugo može da održi vojni sistem, obezbijedi rezerve i očuva ekonomsku stabilnost. Nova evropska bezbjednosna arhitektura nije jedna linija odbrane. Ona predstavlja sistem u kojem različite države imaju različite uloge – od prve linije na istočnom krilu NATO-a do strateške dubine zapadne Evrope. Najosjetljiviji dio tog sistema čini istočno krilo Alijanse, koje obuhvata Finsku, baltičke države i Poljsku.

Ulazak Finske 2023. i Švedske 2024. značajno je promijenio bezbjednosnu sliku sjevera Evrope. Finska je u NATO unijela više od 1.300 kilometara granice sa Rusijom i iskustvo države koja se decenijama pripremala za mogućnost velikog sukoba. Baltičke države, zbog ograničene strateške dubine, bezbjednost sve više zasnivaju na prisustvu savezničkih snaga i infrastrukturi za brzo prebacivanje pojačanja. Posebno mjesto ima Suvalkski koridor, uski kopneni pojas između Poljske i Litvanije koji razdvaja Bjelorusiju od ruske eksklave Kalinjingrad. Taj prostor godinama se smatra jednom od najosjetljivijih tačaka bezbjednosne arhitekture.

NOVI VOJNI GIGANT

Najambiciozniji program vojnog jačanja u Evropi trenutno sprovodi Poljska. Varšava želi da izgradi jednu od najvećih kopnenih vojski na kontinentu, sa oko 300.000 pripadnika. Za odbranu izdvaja oko četiri odsto BDP-a, što je među najvišim nivoima u NATO-u.

Poljski pristup ima i političku dimenziju. Varšava smatra da je ključ bezbjednosti snažno američko prisustvo u Evropi, dok Francuska zagovara veću evropsku stratešku autonomiju. Ta razlika otkriva jedan od glavnih problema Evrope: države žele više ulagati u odbranu, ali nemaju potpuno isti odgovor kako ta odbrana treba da izgleda.
Drugi stub evropske odbrane je Njemačka. Berlin je nakon početka rata u Ukrajini formirao fond od 100 milijardi evra za modernizaciju Bundesvera. Njemačka vojska ima oko 180.000 aktivnih pripadnika, ali se suočava sa problemom popune i manjeg interesovanja mladih za vojnu službu.
Njemačka sve više postaje logistički centar evropske odbrane, kroz koji bi u slučaju krize prolazile velike vojne formacije prema istoku. To zahtijeva modernizaciju puteva, željeznice i baza.

NOVAC I JEDINSTVO

Evropa danas troši više na odbranu nego ikada u posljednjim decenijama.

Prema procjenama NATO-a, evropske članice Alijanse i Kanada tokom 2025. godine izdvojile su oko 485 milijardi dolara za odbranu. Evropski saveznici povećali su vojnu potrošnju za više od 100 milijardi dolara, dok Evropska unija kroz zajedničke fondove pokušava da obnovi odbrambenu industriju. Ali novac sam po sebi nije dovoljan.

Glavno pitanje je da li su evropska društva spremna da prihvate dugoročno veća izdvajanja za vojsku, uz moguće smanjenje prostora za druge javne politike. Za građane Evrope pitanje više nije samo koliko će tenkova, aviona ili raketa biti proizvedeno, već i koliku će cijenu platiti društva koja finansiraju novu bezbjednosnu politiku. Veća izdvajanja za odbranu neminovno otvaraju dilemu između vojnih programa i ulaganja u zdravstvo, obrazovanje, infrastrukturu i ekonomski razvoj.

Tu se pojavljuje najveća evropska dilema: da li više oružja znači veću bezbjednost ili će rast vojnih troškova ograničiti ulaganja u druge oblasti koje određuju kvalitet života.

Evropa nije samo između Rusije i NATO-a. Ona je i sama između različitih pogleda na sopstvenu budućnost. Istočne članice traže jače američko prisustvo i veće vojne kapacitete, dok dio zapadne Evrope više govori o strateškoj autonomiji i upozorava na ekonomsku i socijalnu cijenu ubrzane militarizacije. Opasnost je da se bezbjednosna politika postepeno svede na logiku da svaka nova kriza zahtijeva novo oružje, dok diplomatski mehanizmi za sprečavanje sukoba ostaju u drugom planu.

ORUŽJE I FABRIKE

Sukob u Ukrajini pokazao je da savremeni rat ne odlučuju samo najnapredniji sistemi, već i sposobnost država da dugoročno proizvode ogromne količine osnovnog vojnog materijala. Artiljerijska municija, rezervni dijelovi, bespilotni sistemi, sredstva protivvazdušne odbrane i remontna infrastruktura postali su jednako važni kao najsavremeniji tenkovi i avioni. Evropa je zbog toga ušla u proces ponovne izgradnje vojno-industrijskog sistema koji je nakon hladnog rata značajno smanjen.

Proizvodnja artiljerijskih granata najbolji je primjer. Prije rata u Ukrajini evropski kapaciteti bili su ograničeni na nekoliko stotina hiljada granata godišnje, dok je sada cilj povećanje proizvodnje na više od milion komada. Međutim, fabrike, kvalifikovani radnici i lanci snabdijevanja ne mogu se stvoriti preko noći. Povećanje proizvodnje zahtijeva godine, a poseban problem predstavljaju eksplozivi i kritične sirovine. Zato evropska vojna transformacija nije samo pitanje novih tenkova, aviona i raketa, već pokušaj obnove čitavog industrijskog sistema koji bi u dugotrajnoj krizi mogao da održi vojne kapacitete.

NATO I IZAZOVI

Sve evropske vojne promjene odvijaju se unutar šireg okvira NATO-a. Alijansa danas ima oko 3,4 miliona aktivnih vojnika i rezervista, a njene članice raspolažu najvećim vojnim budžetom na svijetu. Ipak, najveći izazov nije samo novac, već pitanje koliko brzo se ta sredstva mogu pretvoriti u stvarne sposobnosti. Vojska nije samo budžetska stavka. Ona zahtijeva ljude, obuku, komandne strukture, logistiku i industriju sposobnu da obezbijedi dugoročnu podršku. Upravo tu se vidi razlika između hladnog rata i današnjeg vremena. Tada su mnoge države imale velike armije i široku vojnu industriju. Danas većina ima samo profesionalne, manje vojske.

RUSIJA I AMERIKA

Za razliku od evropskog modela, Moskva je nakon početka sukoba sa Zapadom izgradila centralizovaniji sistem u kojem je značajan dio ekonomije usmjeren ka vojnim potrebama. Rusija je povećala proizvodnju municije, dronova, remontovane tehnike i drugih kategorija naoružanja.

Prema procjenama međunarodnih analitičkih institucija, vojni izdaci Moskve dostigli su oko šest do sedam odsto BDP-a, dok je broj aktivnog vojnog sastava povećan na oko 1,5 miliona pripadnika. Prednost Rusije proizilazi i iz činjenice da je veliki dio njene vojno-industrijske baze nasljeđe sovjetskog perioda, kada je proizvodnja oružja bila jedan od temelja državne politike. Bez obzira na evropsko jačanje, budućnost kontinentalne bezbjednosti i dalje u velikoj mjeri zavisi od SAD. Vašington ima jedan od najmoćnijih vojnih sistema na svijetu i godišnje izdvaja više od 800 milijardi dolara za odbranu. Međutim, pitanje više nije vojna sposobnost, već politička volja. Sve veći fokus SAD na Indo-Pacifik i rivalstvo sa Kinom otvara pitanje koliko će Vašington dugoročno biti spreman da zadrži isti nivo angažmana u Evropi. Zbog toga se pred Evropom postavlja strateška dilema: izgraditi veću sopstvenu vojnu autonomiju ili nastaviti da se oslanja na američki bezbjednosni kišobran. Evropa želi veću samostalnost, ali još nema kapacitete koji bi u potpunosti zamijenili SAD.

KINA MIJENjA RAČUNICU

Iako se evropska bezbjednosna debata najčešće vodi kroz odnos Rusije i NATO-a, dugoročna slika do 2030. godine ne može se posmatrati bez uloge Kine.

Peking nije direktan akter evropske bezbjednosti, ali njegovo rivalstvo sa Vašingtonom utiče na američke prioritete i raspored vojnih resursa. Prema procjenama međunarodnih institucija, Kina ima jedan od najvećih vojnih budžeta na svijetu, koji prelazi 200 milijardi dolara godišnje.

Modernizaciju usmjerava na mornaricu, raketne sisteme, svemirske kapacitete i vještačku inteligenciju. Za Evropu je važan i odnos Pekinga i Moskve. Budućnost evropske bezbjednosti zato neće zavisiti samo od odnosa NATO-a i Rusije, već i od šireg globalnog nadmetanja Vašingtona i Pekinga.

BEZ ISPALjENOG METKA

Nova era suprotstavljanja velikih sila neće se voditi samo na klasičnim linijama fronta. Savremeni sukobi sve više dobijaju hibridni karakter u kojem su sajber prostor, energetska infrastruktura, komunikacioni sistemi i kritične mreže postali nova bojišta. Napadi na elektroenergetske sisteme, telekomunikacije, finansijske mreže i državne institucije mogu paralisati društvo bez ijednog ispaljenog metka. Rat budućnosti zato neće biti određen samo brojem vojnika i količinom oružja, već i sposobnošću država da zaštite svoje sisteme i nastave funkcionisanje u uslovima dugotrajne krize. Vojna transformacija do 2030. neće biti samo trka u broju oružanih sistema.

Rat u Ukrajini promijenio je predstavu o načinu vođenja velikih konvencionalnih operacija. Satelitski nadzor, dronovi i digitalni sistemi upravljanja vatrom stvorili su gotovo potpuno transparentno bojište. Velike mehanizovane formacije više ne mogu neprimijećeno da se koncentrišu kao u ranijim ratovima. Zbog toga vojske razvijaju manje, mobilnije i disperzovane jedinice. Vještačka inteligencija, elektronsko ratovanje i brzina obrade podataka postaju faktori koji mogu odlučiti ishod sukoba. Prednost neće nužno imati strana koja ima najviše oružja, već ona koja najbrže vidi bojište i donosi odluke.

STRATEŠKA RASKRSNICA

Bez obzira na to koji scenario preovladava, jedno je jasno: bezbjednosni poredak stvoren nakon Drugog svjetskog rata, a posebno nakon završetka hladnog rata, više ne funkcioniše na isti način. Stoga 2030. nije godina koja automatski znači početak novog rata. Ona je strateška raskrsnica.

Svaki štit nosi i opasnost. U ovom slučaju, Damoklov mač, simbol stalne prijetnje koja visi iznad glave, predstavlja strah da bi ubrzana trka u naoružanju, umjesto veće bezbjednosti, mogla povećati rizik od krize koju bi bilo teško kontrolisati. Zato suština nije samo u tome koliko će oružja imati Evropa, već da li će nova vojna moć ostati sredstvo odvraćanja ili će postati mehanizam koji podstiče novo nadmetanje velikih sila.

Istorija pokazuje da ravnoteža snage ponekad može sačuvati mir, ali i da nekontrolisana trka u naoružanju može stvoriti atmosferu straha, nepovjerenja i pogrešnih procjena u kojoj jedan incident može prerasti u širu krizu, pa i sukob većih razmjera.

Tri scenarija

Prema ocjenama pojedinih analitičara, do 2030. godine moguća su tri scenarija. Prvi je da Evropa uspije da izgradi dovoljno snažan sistem odvraćanja koji će stvoriti novu ravnotežu između velikih sila. Drugi je trajna vojna i politička konfrontacija. U tom slučaju visoki vojni budžeti, jačanje industrije i stalna napetost postali bi trajni dio evropske stvarnosti. Najopasniji scenario je kriza koja izmiče kontroli. Veliki sukobi često su počinjali bezazleno. Incident na istočnom krilu NATO-a, u Baltičkom ili Crnom moru, mogao bi stvoriti krizu u kojoj bi presudni bili diplomatski kanali i sposobnost lidera da zaustave eskalaciju.