Najljepša umjetnička djela iz davne prošlosti i danas se mogu vidjeti u brojnim srednjovjekovnim srpskim manastirima i crkvama. Na njihovim zidovima nalaze se ukrašene freske koje zadivljuju svojom jedinstvenošću i ljepotom, koja nadilazi vijekove.
Freske iz srpskih manastira, iako uglavnom djela nepoznatih majstora, svrstavaju se među najljepša i najznačajnija djela svjetske baštine.
Njihovu originalnost i vrijednost priznale su mnoge svjetske organizacije. Tako su se neke od najljepših fresaka našle i na Listi svjetske baštine UNESKO-a.
“Beli anđeo”
Jedna od njih je “Beli anđeo” koja se nalazi u manastiru Mileševa i koja je ujedno najpoznatija i za mnoge najljepša srpska freska. Freska je dio veće kompozicije u crkvi Vaznesenja Hristovog u manastiru Mileševa.
Na slici je prikazan arhanđel Gavrilo koji sjedi na kamenu i pokazuje Hristov prazan grob, čime je objavljeno Hristovo vaskrsenje. Anđeo gleda pravo u oči, bez obzira na to iz kog ugla se posmatra, a tajna ljepote ove freske je u jasnom osjećanju beskrajne vjere i nade porukom ljubavi i mira.
“Beli anđeo” je bio skriven ispod druge freske od 16. pa sve do 20. vijeka Još pred kraj 19. vijeka čuveni arheolog Artur Evans je u “Gardijanu” objavio da “ništa što je stvorio Đoto ne premašuje ljepotom Anđela iz manastira Mileševe”.
U modernu istoriju freska je upisana 1963. kao dio prvog satelitskog prenosa između Starog kontinenta i Amerike.
Satelitskim signalom, u “paketu dostignuća Zemljana”, zajedno sa slikama Kineskog zida i čovjekovog osvajanja Mjeseca, otišla je u svemir.
Mileševa je izgrađena 1218. i 1219. godine, a živopisana od 1222. do 1228. Freske koje se nalaze na unutrašnjim zidovima Mileševe su najveća slikarska umijeća tog doba u Srbiji, ali i slikarstva u Evropi.
Mileševsko slikarstvo krase i portreti vladara. Među njima su Stefan Prvovenčani, kralj Radoslav, dio portreta Stefana Nemanje i dva puta kralj Vladislav, ali i Sveti Sava…
“Smrt Bogorodice”
Posebnu vrijednost manastira Sopoćani, koji je u 13. vijeku podigao kralj Uroš predstavljaju upravo njegove freske koje su vrhunac srpskog, ali i vizantijskog slikarstva vremena u kojem su nastale.
U ovoj srpskoj svetinji nalazi se mnoštvo fresaka iz srednjeg vijeka, a najpoznatija je “Smrt Bogorodice”. Kompozicija freske i simfonija žutih, plavih, zelenih i ljubičastih boja ostavljaju najjači utisak. Freska prikazuje bol apostola, arhijereja, jerusalimskih žena, anđela i Isusa Hrista zbog smrti Bogorodice.
Tajna ljepote živopisa, kako su objasnili stručnjaci, leži u privrženosti idealima vječne antičke ljepote. Brojni istoričari umjetnosti navodili su da je sopoćansko slikarstvo usamljeno u svom izrazu monumentalnosti i načinu ispoljavanja antičke ljepote i ne može se objasniti jasnom razvojnom linijom srpskog slikarstva.
Ono što su umjetnici u Sopoćanima uspjeli da u linearnosti i koloritu oslikaju sreće se još jedino u italijanskoj renesansi.
“Sveti ratnici”
Živopis Manasije spada u red najvećih dometa srednjovjekovnog slikarstva. Danas je, nažalost, očuvana samo jedna njegova trećina, nema ni natpisa o vremenu njegovog postanka. Pretpostavlja se da je bio završen 1418. godine.
Od očuvanih fresaka najzanimljivija je ktitorska (“donorska”) kompozicija na zapadnom zidu glavnog dijela crkve, na kojoj despot Stefan u jednoj ruci drži povelju, a u drugoj model manastira.
Na južnom i sjevernom zidu, u pijevnicama, očuvani su veličanstveni likovi svetih ratnika. Likovi svetog Đorđa, svetog Dimitrija, svetog Prokopija, svetog Artemija, svetog Jakova Persijanaca i svetog Jevstatija oslikani su u južnoj, a svetog Teodora Tirona, svetog Teodora Stratilata, svetog Merkurija, svetog Nikita, svetog Nestora i svetog Areta u sjevernoj.
Sveti ratnici spadaju u najbolje očuvane likove slikarstva Resave i po ljepoti se izdižu u umjetnički vrhunac vizantijskog i srpskog monumentalnog ukrasa u cjelini.
Odabrani borci su pouzdani branioci Hristove vjere, a svi su naslikani u punoj vojničkoj opremi, sa figurama klasičnih proporcija.
U gornjim zonama pijevnica naslikane su scene iz Hristova života.
Žiča i Visoki Dečani
Manastir Žiča podigao je kralj Stefan Prvovenčani, a u njemu je zabilježeno krunisanje sedam srpskih kraljeva iz roda Nemanjića.
Freske koje krase Žiču rađene su u vizantijskom stilu. U Žiči se nalaze radovi oslikani oko 1220. godine, u vrijeme zlatnog doba slikarstva.
U manastiru se nalazi još jedan sloj fresaka, koje su nestale u 14. vijeku, kada je Žiču obnovio kralj Milutin.
Od fresaka se izdvajaju scene iz Hristovog života, portreti Stefana Prvovenčanog i freske Svetih apostola Petra i Pavla.
U manastiru Visoki Dečani iz 14. vijeka, na Kosovu i Metohiji, iako je teško stradao pod Turcima, najvrednije freske iz 14. vijeka su sačuvane.
Visoki Dečani nalaze se takođe na listi svjetske kulturne baštine UNESKO-a, jer su freske ovog manastira jedno od najvrednijih primjera renesanse Paleologa u vizantijskom slikarstvu i zapis o životu u 14. vijeku.
Ikone i freske Visokih Dečana smatraju se velikim djelom srpskog slikarstva. U glavnoj manastirskoj crkvi može se vidjeti više od 1.000 kompozicija na kojima je prikazano isto toliko likova.
Hilandar
Manastir Hilandar sagrađen je na inicijativu Svetog Save, koji je postao monah na planini Atos 1191. godine.
U Hilandaru je očuvana najbogatija kolekcija originalnih starih rukopisa, ikona i fresaka, tako da predstavlja najznačajniju riznicu srpske srednjovjekovne kulture uopšte.
Vrijedno zidno slikarstvo zauzima 5.000 metara kvadratnih.
Gračanica
Manastir Gračanica je zadužbina kralja Milutina, a podignut je između 1315. i 1321. godine.
Glavni živopis Gračanice je dostignuće Milutinove dvorske slikarske škole i djelo je čuvenih solunskih slikara – Mihaila i Jevtihija. Prvi put u srpskom slikarstvu u Gračanici je naslikana uspravna razgranata loza Nemanjića sa 16 portreta. Na ulazu u crkvu nalaze se portreti kralja Milutina i njegove žene Simonide.
I Gračanica je uvrštena na listu svjetske baštine UNESKO-a.
Glas Srpske
