Kad kamen govori, stoljeća odzvanjaju, kaže pisac Milisav Savić. A u dolini Ibra i Studenice stoljeća zaista odzvanjaju.
U okviru ovogodišnjih Raških duhovnih svečanosti naročita poslastica bila je obilazak doline srpskih kraljeva uz posebnog vodiča, pisca Milisava Savića, rodom iz tih krajeva i autora istoimene knjige.
ŽIČA
Na spisku od desetak destinacija među prvima je Žiča, zdanje na obali Ibra, čiju je gradnju 1206. započeo Stefan Nemanjić.
– O gradnji se uglavnom brinuo brat mu Sava, budući prvi srpski arhiepiskop. I dok je Studenica, rekao bih, bila oličenje državne, svetovne moći, Žiča je bila stecište crkve, odnosno prosvećenosti, znanja i duhovnosti. Zovu je i sedmovrata jer je tu krunisano sedam kraljeva, od Stefana Nemanjića kao prvog srpskog kralja, koji je krunisan 1221, do Milana Obrenovića 1882. godine – kaže Savić.
Bivala je Žiča i rušena i obnavljana, priča Savić nižući godine i imena, pojašnjavajući istorijske kontekste… Napominje da nije istoričar umjetnosti, ali kročiti za njim obilazeći zadužbine i slušati ga pogleda uprtog u oltar, fresku, krajolik… jeste svojevrstan praznik. Ukratko – više od istorije. Možda kao da je čovjek imao sreće pa da ga, recimo, Borhes vodi kroz biblioteke ili Eko kroz Italiju…
– Žiča kao većina starih manastira nosi tragove gotovo svih vekova. Žiča koju danas gledamo je Žiča Save Nemanjića, ali i Kralja Milutina, i pećkih patrijarha i vladike Nikolaja Velimirovića… Ona je, u stvari, svojevrsni palimpsest – kaže Savić.
BRVENIK
Veli pisac da nije slučajno što u toj dolini ima preko 70 crkava i manastira i još toliko neobeleženih, sasvim zapuštenih i neistraženih, kako ih zovu, crkvišta.
– Bio je to gusto naseljen kraj u kome je cvetalo rudarstvo, iskopavanje srebra koje je potom odlazilo za Dubrovnik, Veneciju… Rudari su bili iz Nemačke, Sasi, a u pisanim tragovima stoji, recimo, da je postojala katolička crkva Kotorani, da se u mestu Brvenik govorilo francuski, nemački, turski… Što bi danas rekli, protok ljudi i ideja – objašnjava Savić.
STUDENICA
Na ulasku u Studenicu Savić navodi niz istorijskih činjenica. Kročeći Kraljevom crkvom, između ostalog, veli:
– Na freskama dominiraju lepa, mlada lica. Možda je kralj Milutin te prizore lepih mladića i devojaka, u kojima je Rastko Petrović video slovenske princeze, takvim sazdao u čast svoje mnogo mlađe žene Simonide, kojoj je, znamo, bilo jedva desetak kada se udala za njega ipak vremešnog.
GRADAC
Manastir Gradac, ističe Savić, bio je prvo mjesto gdje su i žene mogle da stiču obrazovanje.
– Njegovo slikarstvo je uništeno, ali pisani tragovi kažu da je bilo na vrhuncu, kao sopoćansko. Sačuvana je samo slika jednog sveca koja svedoči da je dominirala plava boja, u to vreme izuzetno skupa, i čije se spravljanje čuvalo kao najveća tajna a znalo se – kilogram plave vredeo je kao kilo zlata – kaže Savić.
CRKVA SVETE PETKE
Milisav Savić naročitu pažnju posvećuje Crkvi Svete Petke u Trnavi, kraj Raške. Kroz smiješak pokazuje na nadvratak.
– Dočekuje nas grešnica – nago, zdravo, seljačko devojče koje ujeda debela zmija. Podseća nas koliko smo grešni. Evo, odmah do vrata – prelepa freska Svetog Ilije. Ne slučajno, jer kad na Goliji zagrmi, onda se tresu i zemlja i nebesa. U crkvi u Živalićima Isus Hristos, grubog, ispošćenog lica podseća na pešterskog seljaka, opaljenog suncem i vetrovima…
Bogataš u ognjenoj reci
– Pravi biser je malena Crkva Sv. Petra i Pavla u Tutinu. Po slikarstvu gotovo ravna onom iz obližnjeg manastira Crna reka. Freske strašnog suda su danteovske, naravno, na srpski način. Na jednoj vidimo nagog čoveka u ognjenoj reci. Da bi bilo jasnije o kome je reč, slikar je ispisao pored slike – „Bogataš“ – objašnjava Milisav Savić.
Na freskama u Studenici dominiraju mlada lica. Možda je kralja Milutina inspirisala njegova Simonida, koja se za njega udala sa desetak godina
